مزبور وصحّت وسقم آنها وترجيح عالمانهء يكى بر ديگرى محيط ومسلّط باشد . 9 - علم أصول الدّين : اين علم نيز بنابر مذاهب مختلفه ، از حيث كمّ وكيف بتفاوتهايى موصوف است ؛ چنانكه أصول دين در باور أهل تسنّن بسه أصل توحيد ونبوّت ومعاد ، ودر عقيدهء شيعيان به پنج أصل توحيد وعدل ونبوّت وامامت ومعاد متقوّم ومنقسم است . امّا مراد از أصل ، بيخ وبن وريشه ونهاد وپايه وأساس ديانت ميباشد ؛ وبرخى هم آنرا عبارت از توحيد وعدل ومعاد ، ويا توحيد ونبوّت ومعاد شناسند ؛ ودر هر تقسيم بايد دانست كه أصول مزبور در مقابل فروع دين واقع است كه از احكام امرى ونهيي وطاعات وخيرات وسيّئآت ومعاصي سخن گفته واگر فروع را در عقايد استعمال كنند ، مراد از آن مباحث متفرّقهء مربوط بأصول دين است ، مانند بحث در اينكه معاد جسماني با همين بدن مادّى وطبيعي است ، يا بدن با جسم مثالي ؛ زيرا علماء وحكماء گفته‌اند : « انّ الجسم نوعان أو جسمان ، جسم العنصري وجسم المثالي » وبهمين ملاحظه بحث وغور وبررسى در نوع جسم ، با قبول أصل معاد جسماني ، از فروع محسوبست ونه أصول ؛ وعرفاء نيز در اين أصول وأصل الأصول عقايدى بجز متشرّعان داشته وحتّى در علماء أهل باطن وظاهريّون هم در مباحث ولوازم أصول مزبور اختلاف نظر بوده ، وبلحاظ نحوهء استدلال واقامهء حجّت واستشهاد از آيات وأحاديث وأخبار واستناد بقواعد عقلي ومباني برهاني بروشها وطرقي گوناگون انشعاب يافته‌اند ومهمتر اينكه در علماء وحكماء يك مذهب نيز ، در نحوه استدلال در اثبات هر أصل ، اختلاف آراء وجود دارد ؛ در صورتيكه اين دگرگونى نظر وبرهان ، از حيث باطن وعمق در انظار وآراء أهل شهود وعرفائى شامخ بسيار كم وبا تحليل عرفانى ومستندات شهودي نادر وناياب ميباشد ؛ زيرا اگرچه شهود اين حقايق در هر عارفي وولىّ ومقرّبى ، خاصّ شخص اوست ؛ ليكن اختلاف آنان در أصل نبوده ودر نحوهء شهود است ؛ وگاهى هم برخى از عرفاء وأهل شهود وحقايق ؛ فروع بسيار مهمّ ديانت را بجاى أصل آورده‌اند ؛ ليكن بايد خواننده وشنوندهء أهل تدبّر به اشتباه نيفتد وآن بزرگان معارف حقّه را بعدم ضبط فكرى وپريشانى متّهم نكند ؛ مانند اينكه أبو عبد اللّه صبيحى گويد : « أصل صدق عبارتست از افتقار إلى اللّه وحسن اقتداء برسول خدا ( ص ) وفروع آن چهار است : وفاى بعهود وحفظ حدود ورضا بموجود وصبر بر مفقود » . بديهي است كه اين أصول اگرچه عين حقيقت دين است ؛ ليكن كاربرد آن در مقام صدق ويقين بحقيقت توحيد